Malik Mirzəyev: Yaddaşın Sönməyən Alovu - 31 Mart Facəsinin Tarixi və Mənəvi Yükü

Tarix yalnız keçmişin xatirəsi deyil, həm də bu günümüzü və gələcəyimizi formalaşdıran bir yaddaşdır. Azərbaycan xalqının yaddaşında dərin və sağalmaz iz buraxmış hadisələrdən biri də 31 Mart – Azərbaycanlıların Soyqırımı Günüdür. Bu tarix, bir xalqın üzləşdiyi ağır faciənin, itkilərin və sarsıntıların ümumiləşmiş ifadəsi olmaqla yanaşı, həm də milli iradənin, yaddaşın və dirənişin simvoludur. Hər il qeyd olunan bu gün, təkcə anım deyil, həm də tarixi həqiqətlərin yaşadılması və gələcək nəsillərə ötürülməsi baxımından böyük əhəmiyyət kəsb edir.

XX əsrin əvvəlləri dünya tarixində dərin dəyişikliklərlə yadda qalan bir dövr idi. İmperiyaların dağılması, siyasi boşluqların yaranması və müxtəlif ideoloji cərəyanların toqquşması bir çox regionlarda olduğu kimi, Cənubi Qafqazda da gərginlik yaratmışdı. Bu mürəkkəb şəraitdə ən çox zərər çəkən isə yenə də dinc əhali oldu. Bölgədə yaranmış qeyri-sabitlik, xarici və daxili qüvvələrin maraqları ilə daha da dərinləşərək böyük faciələrə zəmin yaratdı.

1918-ci ilin mart-aprel aylarında baş verən hadisələr bu gərginliyin ən qanlı təzahürlərindən biri idi. Bu hadisələr yalnız siyasi qarşıdurma deyil, açıq şəkildə mülki əhaliyə qarşı yönəlmiş kütləvi zorakılıq idi. Bakı şəhərində başlayan qırğınlar qısa müddətdə geniş vüsət aldı. İnsanlar evlərində, küçələrdə, ibadət yerlərində amansızcasına qətlə yetirilirdi. Qorxu və vahimə bütün şəhəri bürümüşdü. Bu hadisələr insanlıq tarixində qara bir ləkə kimi qalaraq yaddaşlara həkk olundu.

Faciənin miqyası yalnız paytaxtla məhdudlaşmadı. Şamaxı, Quba, Qarabağ, Zəngəzur və digər bölgələr də bu vəhşiliyin hədəfinə çevrildi. Şamaxıda onlarla kənd yerlə-yeksan edildi, minlərlə insan həyatını itirdi. Quba qəzasında baş verən hadisələr isə sonralar aşkarlanan kütləvi məzarlıqlar vasitəsilə bir daha sübuta yetirildi. Bu məzarlıqlar sadəcə faciənin izləri deyil, həm də tarixin gizlədilməsinə qarşı çıxan susmayan sübutlardır.

Zəngəzur və Qarabağ bölgələrində də oxşar hadisələr baş verdi. İnsanlar doğma yurdlarından zorla çıxarılır, evləri dağıdılır, əhalinin etnik tərkibi dəyişdirilməyə çalışılırdı. Bu proses təkcə həmin dövrün faciəsi deyil, eyni zamanda sonrakı illərdə baş verən münaqişələrin də əsasını təşkil etdi. Bu baxımdan 1918-ci il hadisələri region tarixində uzunmüddətli təsirlərə malik olan dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndirilə bilər.

Qırğınlar zamanı törədilən vəhşiliklər insanlıq dəyərlərinə tamamilə zidd idi. Qadınların, uşaqların və qocaların belə amansızlıqla qətlə yetirilməsi bu hadisələrin nə qədər qəddar və qeyri-insani xarakter daşıdığını göstərir. Məscidlərin, məktəblərin və digər mədəniyyət ocaqlarının dağıdılması isə yalnız fiziki deyil, həm də mənəvi və mədəni soyqırımın həyata keçirildiyini sübut edir. Bu, bir xalqın yalnız bu gününü deyil, gələcəyini də hədəf alan bir siyasət idi.

Uzun illər bu hadisələrə lazımi qiymət verilmədi. Sovet dövründə tarixi faktlar ya təhrif edildi, ya da ümumiyyətlə gizlədildi. Bu isə qurbanların xatirəsinin unudulmasına, ədalətin gecikməsinə səbəb oldu. Lakin zaman keçdikcə həqiqətlər yenidən üzə çıxmağa başladı. Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra bu istiqamətdə ciddi addımlar atıldı və tarixə obyektiv yanaşma üçün imkan yarandı.

31 martın rəsmi şəkildə Soyqırımı Günü kimi qeyd olunması bu baxımdan mühüm dönüş nöqtəsi oldu. Bu qərar təkcə keçmişin xatırlanması deyil, həm də gələcək üçün məsuliyyətin qəbul edilməsi demək idi. Sonrakı illərdə aparılan elmi tədqiqatlar, arxiv sənədlərinin üzə çıxarılması və beynəlxalq tədbirlər bu həqiqətlərin daha geniş auditoriyaya çatdırılmasına şərait yaratdı.

Xüsusilə Quba bölgəsində aşkar edilən kütləvi məzarlıq hadisələrin real miqyasını və dəhşətini bir daha nümayiş etdirdi. Bu kimi faktlar yalnız tarixçilər üçün deyil, həm də beynəlxalq ictimaiyyət üçün ciddi sübut rolunu oynayır. Bu gün həmin ərazilərdə yaradılmış memorial komplekslər həm xatirə, həm də tarix dərsi funksiyasını yerinə yetirir.

Müasir dövrdə əsas vəzifələrdən biri bu həqiqətlərin dünya miqyasında tanıdılmasıdır. Bunun üçün dövlət qurumları ilə yanaşı, alimlər, tədqiqatçılar və diaspor təşkilatları da fəal fəaliyyət göstərirlər. Tarixi faktların düzgün təqdim olunması, saxtalaşdırma cəhdlərinin qarşısının alınması və bu hadisələrə beynəlxalq hüquqi qiymətin verilməsi istiqamətində işlər davam etdirilir.

31 Mart – Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü bizə bir daha xatırladır ki, tarix yalnız keçmişin xatirəsi deyil, həm də gələcək üçün bir dərsdir. Bu tarix milli birliyin, yaddaşın və ədalət uğrunda mübarizənin simvoludur. Bu faciənin unudulmaması, onun gələcək nəsillərə doğru şəkildə çatdırılması hər birimizin borcudur.

Azərbaycan xalqı bu ağır faciəni yaddaşında yaşadır və onu heç vaxt unutmur. Bu gün biz yalnız itkiləri anmırıq, eyni zamanda gələcək üçün daha güclü, daha ayıq və daha məsuliyyətli olmağın vacibliyini dərk edirik. 31 mart – sönməyən bir yaddaşın, susmayan bir həqiqətin və əbədi bir ədalət axtarışının simvoludur.