Vaqif Müslümov: Keçmişin Ağrısı, Gələcəyin Dərsi - 31 Mart Facəsinin Dərin İzləri

Bəzi hadisələr var ki, onlar yalnız baş verdiyi dövrün deyil, bütöv bir xalqın tarixinin ayrılmaz hissəsinə çevrilir. 31 Mart – Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü də belə tarixlərdəndir. Bu gün, təkcə itkilərin anılması deyil, həm də milli yaddaşın qorunması, tarixi ədalətin bərpası və gələcək nəsillərin həqiqətlərlə yetişməsi baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır. Bu tarix, bir millətin yaşadığı sarsıntıların, lakin eyni zamanda sarsılmayan iradəsinin simvoludur.

XX əsrin əvvəlləri dünya tarixində dərin dəyişikliklərin yaşandığı mürəkkəb bir dövr idi. İmperiyaların süqutu, yeni siyasi qüvvələrin meydana çıxması və regionlarda hakimiyyət uğrunda mübarizə bir çox xalqları ağır sınaqlarla üz-üzə qoymuşdu. Cənubi Qafqaz da bu proseslərdən kənarda qalmadı. Əksinə, bu bölgə müxtəlif maraqların toqquşduğu və qeyri-sabitliyin hökm sürdüyü bir məkana çevrildi. Bu şəraitdə isə ən çox əziyyət çəkən yenə də dinc əhali oldu.

1918-ci ilin mart və aprel aylarında baş verən hadisələr bu qeyri-sabitliyin ən faciəli nəticəsi kimi yadda qaldı. Bu hadisələr yalnız hərbi qarşıdurma deyil, mülki əhaliyə qarşı yönəlmiş planlı və sistemli zorakılıq idi. Bakı şəhərində başlanan qırğınlar qısa müddətdə geniş miqyas aldı. İnsanlar evlərində, küçələrdə, ibadət yerlərində qətlə yetirilir, yaşayış məntəqələri viran qoyulurdu. Bu hadisələr insanlıq dəyərlərinin tamamilə tapdalandığını göstərirdi.

Faciənin coğrafiyası genişlənərək Azərbaycanın müxtəlif bölgələrini əhatə etdi. Şamaxı, Quba, Qarabağ, Zəngəzur və digər ərazilərdə baş verən qırğınlar eyni ssenari üzrə davam etdirildi. Şamaxıda yüzlərlə kənd dağıdıldı, minlərlə insan həyatını itirdi. Quba bölgəsində isə sonradan aşkarlanan kütləvi məzarlıqlar bu hadisələrin miqyasını və dəhşətini bir daha sübut etdi. Bu faktlar göstərir ki, baş verənlər təsadüfi deyil, əvvəlcədən planlaşdırılmış siyasətin nəticəsi idi.

Zəngəzur və Qarabağ bölgələrində də əhali kütləvi zorakılığa məruz qaldı. İnsanlar öz doğma yurdlarından didərgin düşdü, ailələr parçalandı, həyat tərzi kökündən dəyişdi. Bu hadisələr yalnız həmin dövrün faciəsi olmaqla kifayətlənmədi, həm də gələcək nəsillərin taleyinə təsir göstərən dərin izlər buraxdı. Bu baxımdan 1918-ci il hadisələri region tarixində uzunmüddətli nəticələr doğuran dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndirilir.

Qırğınlar zamanı törədilən vəhşiliklər insanlıq anlayışına sığmayan səviyyədə idi. Qadınlar, uşaqlar və qocalar belə bu faciədən xilas ola bilmədi. Məscidlərin, məktəblərin və digər mədəni irs nümunələrinin dağıdılması isə bu hadisələrin yalnız fiziki deyil, eyni zamanda mədəni və mənəvi soyqırımı xarakteri daşıdığını göstərir. Bu, bir xalqın yalnız bu gününü deyil, həm də keçmişini və gələcəyini hədəf alan siyasət idi.

Uzun illər ərzində bu hadisələrə obyektiv yanaşmaq mümkün olmadı. Sovet hakimiyyəti dövründə tarixi faktlar ya gizlədildi, ya da təhrif edildi. Bu isə həqiqətlərin üzə çıxmasına mane oldu və qurbanların xatirəsinin layiqincə yad edilməsinə imkan vermədi. Lakin zaman keçdikcə bu susqunluq pozuldu və həqiqətlər yenidən üzə çıxmağa başladı.

Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra bu istiqamətdə mühüm addımlar atıldı. Tarixi sənədlər araşdırıldı, yeni faktlar əldə edildi və bu hadisələrə obyektiv qiymət verildi. 31 martın rəsmi olaraq Soyqırımı Günü elan edilməsi bu baxımdan mühüm dönüş nöqtəsi oldu. Bu qərar, həm tarixi ədalətin bərpası, həm də milli yaddaşın qorunması baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Sonrakı illərdə aparılan tədqiqatlar nəticəsində yeni sübutlar üzə çıxarıldı. Xüsusilə Quba ərazisində tapılan kütləvi məzarlıq bu faciənin real miqyasını bir daha nümayiş etdirdi. Bu kimi faktlar beynəlxalq ictimaiyyət üçün mühüm sübut rolunu oynayır və bu hadisələrin dünya miqyasında tanıdılmasına xidmət edir.

Bu gün Azərbaycan dövləti soyqırımı həqiqətlərinin beynəlxalq səviyyədə tanıdılması istiqamətində məqsədyönlü fəaliyyət həyata keçirir. Beynəlxalq tədbirlər, elmi konfranslar, nəşrlər və sənədli filmlər vasitəsilə bu həqiqətlər geniş auditoriyaya çatdırılır. Bu prosesdə diaspor təşkilatları və alimlər də mühüm rol oynayırlar.

31 Mart – Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü bizə yalnız keçmişi xatırlatmır, həm də gələcək üçün mühüm mesaj verir. Bu tarix bizə milli birliyin, tarixə sahib çıxmağın və həqiqətləri qorumağın vacibliyini xatırladır. Tarixini unudan xalq gələcəyini risk altına qoyur.

Bu gün biz yalnız faciəni anmırıq, eyni zamanda ondan nəticə çıxarırıq. Bu nəticələr isə bizi daha güclü, daha ayıq və daha məsuliyyətli olmağa sövq edir. 31 mart – keçmişin ağrısı ilə gələcəyin dərsini birləşdirən, unudulmayan və daim yaşadılmalı olan bir tarixdir.